Rozum i wiara wobec pytania. Kim jestem?

W tytule książki obecne są dwa wyraźne odniesienia do encykliki Jana Pawła II Fides et ratio. Pierwszym z nich jest odwołanie się do "dwóch skrzydeł": wiary i rozumu (jak na filozofa przystało, w odwrotnej kolejności: najpierw jest tu wymieniony rozum, potem wiara), dzięki którym "duch ludzki unosi się ku kontemplacji prawdy". Księdzu Styczniowi chodzi o prawdę, która najgłębiej obchodzi (a przynajmniej powinna obchodzić) każdego człowieka: Kim jestem? Przez co spełniam jako człowiek? Tu właśnie odnajdujemy drugie odniesienie do encykliki. Rozum i wiara stoją bowiem "wobec pytania: Kim jestem?" Pytanie to stanowi w tym kontekście inną wersję słynnego Sokratejskiego hasła: "Poznaj samego siebie!", które Jan Paweł II uczynił tytułem wprowadzającego rozdziału encykliki.
Książka mówi o człowieku widzianym "z niskości doświadczenia" ludzkiego (perspektywa filozoficzna) oraz "z wysokości krzyża" (perspektywa teologiczna). Autor prowadzi w niej czytelnika śladami dociekań antropologiczno-etycznych Karola Wojtyły (zob. zwłaszcza rozdział "Być sobą to przekraczać siebie"), jak i teologicznej myśli Jana Pawła II (rozdziały: "Na początku była prawda", "Dlaczego Bóg chlebem?", "Rozum i wiara współodpowiadają na pytanie: Kim jestem?"). Całość domknięta jest - lub raczej spięta, niczym klamrą - dwoma tekstami o charakterze filozoficznym, ale stanowiącymi zarazem zapis "dziejów duszy" ich autora: "Od przeżycia Bożego Narodzenia do doświadczenia etycznego" - na początku książki, oraz wieńczący dzieło artykuł pod nieco zagadkowym tytułem: "Kim właściwie jest Jan Paweł II?" Bardzo instruktywne wprowadzenie do książki, jak i w ogóle wprowadzenie do filozoficznej myśli ks. T. Stycznia, stanowi tekst "Personalizm etyczny" autorstwa jednego z jego uczniów, Kazimierza Krajewskiego.
Ks. Styczeń widzi człowieka jako kogoś, kto znajduje się "w pułapce prawdy". Wierność prawdzie jest sposobem potwierdzania tożsamości człowieka i drogą do spełnienia się jego wolności (nie ma wolności poza prawdą). Stąd sprzeniewierzenie się prawdzie jest także samosprzeniewierzeniem, jest rodzajem autodestrukcji człowieka. Fakt samosprzeniewierzenia nie jest jednak czymś obcym ludzkiemu doświadczeniu. Więcej: jest on głęboko w to doświadczenie wpisany, gdyż człowiek, który ulegnie sile nieprawdy, nie może już tego faktu uczynić niebyłym, fakt ten pozostaje na zawsze częścią jego życiorysu. Czy można znaleźć wyjście z tego tragicznego położenia? Odpowiedź przychodzi "z góry": oto Bóg stał się Człowiekiem dla ocalenia tożsamości człowieka, który sprzeniewierzył się samemu sobie. Dlatego ks. Styczeń nazywa etykę "filozofią adwentu", filozofią poszukującą zbawienia i w konsekwencji otwartą na soteriologię wynikającą z chrześcijańskiego Objawienia. Jest to zarazem perspektywa, w której rozum i wiara są "dwoma skrzydłami" unoszącymi nas "ku kontemplacji prawdy". Tą kontemplowaną prawdą jest sam człowiek, jego powołanie, dramat i szansa ocalenia. (C.R.)